राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के परिप्रेक्ष्य में समग्र विकास हेतु योग शिक्षा: एक सैद्धांतिक अध्ययन

Authors

  • Pundlik Burande and Dr. Tilak Raj Meena

Abstract

 राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 (National Education Policy–2020) भारतीय शिक्षा व्यवस्था में समग्र विकास (Holistic Development) को शिक्षा का मूल उद्देश्य मानती है। इस नीति में विद्यार्थियों के शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक, भावनात्मक, नैतिक एवं आध्यात्मिक विकास पर विशेष बल दिया गया है। प्रस्तुत शोध-पत्र का उद्देश्य राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के परिप्रेक्ष्य में समग्र विकास हेतु योग शिक्षा की भूमिका का सैद्धांतिक विश्लेषण करना है। साथ ही, योग शिक्षा एवं भारतीय ज्ञान परंपरा के मध्य संबंध का अध्ययन करना तथा वर्तमान शिक्षा व्यवस्था में योग शिक्षा के प्रभावी क्रियान्वयन की संभावनाओं एवं चुनौतियों का मूल्यांकन करना भी इस अध्ययन का प्रमुख उद्देश्य है।

यह अध्ययन गुणात्मक (Qualitative) एवं सैद्धांतिक (Theoretical) शोध पद्धति पर आधारित है। अध्ययन में द्वितीयक स्रोतों का उपयोग किया गया है, जिनमें राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020, पुस्तकें, शोध-पत्र, सरकारी दस्तावेज़, भारतीय ज्ञान परंपरा से संबंधित साहित्य तथा अन्य प्रामाणिक शैक्षणिक स्रोत सम्मिलित हैं। प्राप्त सामग्री का विश्लेषण विषयवस्तु विश्लेषण (Content Analysis), वर्णनात्मक (Descriptive) तथा विश्लेषणात्मक (Analytical) पद्धति के माध्यम से किया गया है।

Downloads

Published

2026-07-30

How to Cite

Pundlik Burande and Dr. Tilak Raj Meena. (2026). राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के परिप्रेक्ष्य में समग्र विकास हेतु योग शिक्षा: एक सैद्धांतिक अध्ययन. INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 8.036, 13(06), 95–108. Retrieved from https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/2956